Szanowni Państwo,

przekazujemy postulaty wypracowane przez Sekcję Wydawnictw Dziecięcych i Młodzieżowych Polskiej Izby Książki. To głos środowiska pracującego na styku kultury, edukacji i rynku, które coraz wyraźniej dostrzega, że obecny model sprzedaży i dystrybucji książek wymaga zasadniczej korekty, jeśli ma służyć wszystkim uczestnikom ekosystemu książki.

W dokumencie pokazujemy, dlaczego książka (zwłaszcza dziecięca) nie jest zwykłym towarem, jak brak regulacji wpływa na znikanie niezależnych wydawnictw i księgarń oraz jakie rozwiązania systemowe mogłyby realnie wzmocnić czytelnictwo, biblioróżnorodność i uczciwą konkurencję. To propozycje osadzone w praktyce rynkowej, a nie abstrakcyjny apel.

Mamy nadzieję, że postulaty staną się punktem wyjścia do szerszej rozmowy o ochronie rynku książki jako ważnego obszaru interesu publicznego. Chętnie uzupełnimy je komentarzem, danymi lub rozmową z przedstawicielami środowiska.

Z wyrazami szacunku

Anna Nowacka-Devillard

Przewodnicząca Sekcji Wydawnictw Dziecięcych i Młodzieżowych PIK

 

REGULACJA RYNKU KSIĄŻKI
POSTULATY
SEKCJI WYDAWNICTW DZIECIĘCYCH I MŁODZIEŻOWYCH
POLSKIEJ IZBY KSIĄŻKI

 

1. Książka jest dobrem kultury, nie zwykłym towarem
Domagamy się jednoznacznego uznania książki – w tym książki dziecięcej – za dobro kultury o
szczególnym znaczeniu społecznym, edukacyjnym i językowym. Jej podwójny charakter (ekonomiczny i
kulturowy) uzasadnia objęcie rynku książki szczególną ochroną prawną, analogiczną do tej, jaka
funkcjonuje w innych obszarach realizujących interes publiczny, takich jak edukacja czy media. Regularne
czytanie rozwija mózg, uczy krytycznego myślenia, przyczynia się do budowania zdrowia psychicznego,
buduje poczucie własnej wartości, a w przypadku literatury dziecięcej buduje więzi (rodzic/opiekun-
dziecko).

2. Popieramy ustawę o ochronie rynku książki
Popieramy wprowadzenie ustawy regulującej rynek książki, w szczególności mechanizmu jednolitej ceny
książki w pierwszym okresie sprzedaży w powiązaniu z ustalonym maksymalnym rabatem od wydawcy dla
dystrybutora, jako warunkiem koniecznym tej regulacji. Obecna praktyka przeceniania książek w dniu
premiery (o 30–40%) niszczy podstawy ekonomiczne rynku, czyni cenę okładkową fikcją i prowadzi do
eliminacji najsłabszych uczestników rynku. Przyczynia się do odbioru książki jako „towaru”
wyprzedażowego, taniego.
Skuteczność regulacji będzie zależała od tego, czy w jej ramach będą przewidziane konkretne narzędzia
wspierające czytelnictwo oraz wzrost rynku książki, np. odliczenia od podatku PIT (na wzór ulgi
internetowej) i/lub bon na kulturę.

3. Równe warunki konkurencji zamiast prawa silniejszego
Regulacja rynku książki jest konieczna, aby przywrócić realną równość warunków działania wydawców,
księgarń i twórców. Obecny model – oparty na presji rabatowej sięgającej 50–60% i koncentracji
dystrybucji – faworyzuje największe podmioty i platformy sprzedażowe, eliminując małe, niezależne
oficyny.

4. Biblioróżnorodność jest wartością publiczną
Małe, niezależne wydawnictwa są kluczowym źródłem biblioróżnorodności: publikują książki ambitne,
eksperymentujące formalnie, artystyczne i edukacyjne, często poza głównym nurtem. Przyczyniają się do
promowania polskiej literatury i ilustracji zagranicą, czego wyrazem są liczne wyróżnienia, nominacje i
nagrody m.in. na Targach Książki w Bolonii. Bez ochrony rynku znikają debiuty, książki bogato
ilustrowane i literatura dziecięca o wysokich walorach artystycznych. Biblioróżnorodność wymaga realnych
warunków ekonomicznych, a nie jedynie deklaratywnego wsparcia.

5. Księgarnie stacjonarne są elementem infrastruktury kultury
Niezależne księgarnie są nie tylko punktami sprzedaży, lecz także lokalnymi centrami kultury i animacji
czytelnictwa. Ich masowe znikanie prowadzi do zubożenia oferty książkowej i zaniku kontaktu
czytelników z literaturą spoza mainstreamu. Postulujemy uznanie księgarń za miejsca kulturotwórcze oraz
ich systemowe wsparcie samorządowe i państwowe.

6. Uczciwe i czytelne wynagradzanie twórców
Postulujemy stabilne i przejrzyste zasady wynagradzania autorów i ilustratorów, oparte na realnej cenie
okładkowej, a nie na fikcyjnych cenach po rabatach. W przypadku książki dziecięcej – gdzie narracja
wizualna i tekstowa są równorzędne – łączny udział twórców musi uwzględniać specyfikę tego medium i
realne koszty produkcji. Regulacja rynku tworzy warunki do uczciwych rozliczeń. Postulujemy, aby łączny
udział twórców w cenie okładkowej książki dziecięcej (autor/ka tekstu + ilustrator/ka) wynosił 10,
maksimum 12% ceny okładkowej netto, liczonej od egzemplarzy realnie sprzedanych, a nie od całego
nakładu.

A. Specyfika książki dziecięcej
W książce dziecięcej obrazkowej/ilustrowanej warstwa wizualna i tekstowa mają równorzędne
znaczenie artystyczne i komunikacyjne. Ilustracja nie jest dodatkiem do tekstu, lecz współtworzy
narrację, sens i wartość estetyczną książki. Oznacza to, że wynagrodzenie musi być dzielone
pomiędzy co najmniej dwoje twórców, a nie – jak w literaturze dla dorosłych czy młodzieżowej –
przypisane jednej osobie.

B. Realne warunki ekonomiczne produkcji książki
Przy obecnych praktykach rynkowych (rabaty dystrybucyjne 50–55%) oraz realnych kosztach
produkcji (druk kolorowy – ilustracje, redakcja, korekta, skład, logistyka, promocja), łączne
wynagrodzenie twórców na poziomie 10–12% ceny okładkowej netto stanowi górną granicę
finansowej równowagi projektu dla małego wydawcy.

C. Egzemplarze nieprzeznaczone na sprzedaż muszą być wyłączone z podstawy naliczania
Każdy proces wydawniczy obejmuje pulę egzemplarzy promocyjnych, recenzenckich i autorskich
(zwykle 100–150 egzemplarzy przy małych nakładach). Wynagrodzenie procentowe powinno
dotyczyć wyłącznie egzemplarzy trafiających do sprzedaży, co odpowiada realiom rynku i
praktykom międzynarodowym.

7. Transparentne raportowanie danych sprzedażowych
Domagamy się obowiązku przekazywania rzetelnych danych sprzedażowych przez wszystkich
uczestników rynku. Obecnie dysponujemy danymi obejmującymi jedynie część rynku, co uniemożliwia
planowanie polityki wydawniczej i ocenę skutków regulacji. Transparentność danych jest warunkiem
odpowiedzialnej polityki kulturalnej i gospodarczej.

8. Długie życie książki zamiast logiki szybkiego obrotu
Regulacja rynku powinna sprzyjać wydłużeniu obecności książek w obiegu, a nie wyłącznie
krótkoterminowej sprzedaży bestsellerów. Małe wydawnictwa budują katalogi długiego trwania – ich
stabilność wzmacnia całe środowisko twórcze i czytelnicze, od autorów po biblioteki.

9. Sztuczna inteligencja jako narzędzie, nie substytut twórczości
AI może wspierać procesy techniczne i organizacyjne w wydawnictwach, lecz nie może zastępować pracy
twórczej autorów i ilustratorów. Książka dziecięca jest efektem wrażliwości, doświadczenia i relacji
międzyludzkich – wartości, których nie da się zautomatyzować bez utraty jakości i sensu kulturowego.

10. Ochrona całego ekosystemu książki jako interes publiczny
Postulujemy, aby regulacja rynku książki była komunikowana i wdrażana jako działanie na rzecz całego
ekosystemu: czytelników, twórców, księgarń, bibliotek, tłumaczy, redaktorów i wydawców. Czytanie jest
skutecznym narzędziem wyrównywania szans, rozwija mózg i uczy krytycznego myślenia. Stabilny rynek
książki wzmacnia edukację, język, innowacyjność i dobrostan społeczny – a jego osłabienie prowadzi do
długofalowych strat kulturowych, społecznych, ekonomicznych i cywilizacyjnych.

11. Postulujemy ograniczenie tzw. egzemplarza obowiązkowego do 2–3 egzemplarzy
przekazywanych wyłącznie w celach archiwizacyjnych
Egzemplarz obowiązkowy to ukryty podatek nałożony na wydawców. Wydawcy są zobowiązani do
bezpłatnego przekazywania nawet 17 egzemplarzy każdej publikacji do wybranych bibliotek. To realny
koszt ponoszony wyłącznie przez jedną stronę rynku. Proponujemy racjonalne minimum: 1 egzemplarz
dla Biblioteki Narodowej (archiwizacja), 1–2 egzemplarze dla wybranych kluczowych bibliotek.

12. Postulujemy wprowadzenie obowiązku raportowania wypożyczeń w bibliotekach szkolnych
Postulujemy wprowadzenie obowiązku raportowania wypożyczeń w bibliotekach szkolnych i stopniowe
włączanie tych danych do systemu Public Lending Right (PLR) lub stworzenie komplementarnego
mechanizmu rekompensat. Potraktowanie literatury dziecięcej i młodzieżowej jako pełnoprawnego
segmentu rynku, a nie wyjątku systemowego.

A. Systemowa dyskryminacja literatury dziecięcej i młodzieżowej
Obecnie polski system PLR obejmuje wyłącznie biblioteki publiczne i też częściowo. Biblioteki
szkolne – które są najważniejszym miejscem realnego obiegu literatury dziecięcej i młodzieżowej
– pozostają całkowicie poza systemem raportowania. W efekcie autorzy, ilustratorzy, tłumacze i
wydawcy literatury dziecięcej i młodzieżowej nie otrzymują żadnych tantiem za ogromną część
faktycznych wypożyczeń ich książek.

B. „Czarna dziura” danych
Biblioteki szkolne nie są objęte żadnym ogólnopolskim, spójnym systemem raportowania: nie
istnieje centralna wiedza o tym, ile i jakie tytuły literatury dziecięcej i młodzieżowej znajdują się w
bibliotekach szkolnych; nie wiadomo, które są faktycznie czytane, a które funkcjonują wyłącznie
formalnie w zbiorach.

C. Biblioteki pedagogiczne – strategicznie ważne, chronicznie niedofinansowane
Dodatkowo Sekcja zwraca uwagę na biblioteki pedagogiczne, które mają ustawowo wspierać
nauczycieli i nauczycieli bibliotekarzy, pełnią kluczową rolę w kształtowaniu jakości edukacji
czytelniczej i wyborów lekturowych, a są niedofinansowane i marginalizowane w polityce
kulturalnej i oświatowej.

Sekcja Wydawnictw Dziecięcych i Młodzieżowych Polskiej Izby Książki
Wydawnictwo Albus – Iwona Wierzba
Wydawnictwo Babaryba – Marta Tychmanowicz, Marek Tychmanowicz
Wydawnictwo Druganoga – Agata Loth-Ignaciuk
Wydawnictwo Entliczek – Anna Wanielista-Stołecka
Wydawnictwo Ezop – Elżbieta Cichy
Wydawnictwo Format – Dorota Hartwich
Wydawnictwo Hokus-Pokus – Marta Lipczyńska-Gil
Wydawnictwo Literówka – Iwona Stabeusz
Wydawnictwo Lizacc Studio – Lidia Iwanowska-Szymańska
Wydawnictwo Muchomor – Anna Skowrońska, Katarzyna Radziwiłł
Wydawnictwo Oficyna Oryginały – Barbara Caillot, Aleksandra Karkowska
Wydawnictwo Polarny Lis – Monika Walendowska
Wydawnictwo Tako – Katarzyna Klejna, Tomasz Klejna
Wydawnictwo Tatarak – Monika Wróbel-Lutz, Monika Westin, Lucyna Wróbel
Wydawnictwo Widnokrąg – Anna Nowacka-Devillard, Dorota Górska, Katarzyna Węgierek
Wydawnictwo Wytwórnia – Magdalena Kłos-Podsiadło, Robert Podsiadło

 

 

Tutaj pełna treść postulatów: POSTULATY SEKCJI WYDAWNICTW DZIECIĘCYCH I MŁODZIEŻOWYCH POLSKIEJ IZBY KSIĄŻKI