Wywołany w ostatnim czasie w mediach spór Joanny Kuciel-Frydryszak z Wydawnictwem Marginesy dotyczący wysokości wynagrodzenia autorskiego związanego z wydaną z nadzwyczajnym sukcesem rynkowym książką pt. „Chłopki”, o ile trafi na wokandę sądową i nie zakończy się ugodą, może przyczynić się do ukształtowania linii orzecznictwa w zakresie stosowania klauzuli bestsellerowej w jej nowym brzmieniu.

Czym jest klauzula bestsellerowa, czemu służy i jakie ma znaczenie dla wydawcy?

Klauzula bestsellerowa, uregulowana w art. 44 prawa autorskiego, stanowi podstawę do żądania przez twórcę stosownego podwyższenia przez sąd wynagrodzenia autorskiego określonego w umowie wydawniczej. Klauzula służy ochronie twórcy, który jest uważany za słabsze ogniowo stosunków cywilnoprawnych. Ochrona ta jest realizowana poprzez zagwarantowanie mechanizmu podwyższenia wynagrodzenia umownego w celu doprowadzenia do ekwiwalentności ekonomicznej wzajemnych świadczeń twórcy i wydawcy. Klauzula bestsellerowa umożliwia twórcy partycypować w sukcesie rynkowym utworu, który nie był przewidziany przy ustaleniu z wydawcą wysokości honorarium autorskiego.

Jakie są przesłanki żądania podwyższenia wynagrodzenia określonego w umowie wydawniczej?

Twórca może żądać podwyższenia wynagrodzenia autorskiego, jeśli jego wysokość okazała się niewspółmiernie niska w stosunku do korzyści uzyskanych w związku z korzystaniem z utworu przez wydawcę będącego nabywcą autorskich praw majątkowych lub licencjobiorcę. Ubiegłoroczna nowelizacja art. 44 prawa autorskiego obniżyła poprzeczkę wymagań, od których uzależniona jest możliwość domagania się zmiany stawki honorarium autorskiego. Przed nowelizacją tego przepisu podwyższenie wynagrodzenia możliwe było jedynie w przypadku rażącej dysproporcji między wynagrodzeniem twórcy a korzyściami wydawcy. Prognozuje się, że nowa przesłanka „niewspółmierności” przyczyni się do praktycznej reaktywacji przepisu, który do tej pory ze względu na swój rygoryzm pozostawał w rzeczywistości martwy. Można spodziewać się, że praktyka orzecznicza wypracuje stopień dysproporcji między honorarium autorskim a korzyściami z eksploatacji utworu, który jest wymagany do skorzystania z klauzuli bestsellerowej. W ustaleniu tej dysproporcji należy wziąć pod uwagę zarówno przychody z korzystania z utworu, jak i koszty związane z jego eksploatacją,
z pominięciem wydatków z nią niepowiązanych. Na niwie wydawniczej sukces publikacji nie sprowadza się do przychodów z wydania publikacji, których znaczna część zostaje przeznaczona na pokrycie przez wydawcę kosztów projektu wydawniczego. Ryzyko podwyższenia wysokości wynagrodzenia dotyczy przede wszystkim do umów wydawniczych, w przypadku których twórca umówił się z wydawcą na zapłatę sztywnego wynagrodzenia ryczałtowego, którego wysokość ze swej istoty nie jest uzależniona od korzyści uzyskanych z korzystania z utworu.

Czy twórca może żądać podwyższenia wynagrodzenia wyłącznie w stosunku do wydawcy, z którym zawarł umowę?

Żądanie podwyższenia honorarium autorskiego może zostać skierowane w stosunku do wydawcy, który nabył autorskie prawa majątkowe lub uzyskał licencję. Kontrowersje budzi niezwykle praktyczna kwestia, czy klauzula bestsellerowa może być stosowana wyłącznie w stosunku do wydawcy będącego kontrahentem twórcy, czy także wobec kolejnych nabywców autorskich praw majątkowych. Ustawodawca nie zdecydował się na doprecyzowanie przepisów ustawy w tym zakresie, a szkoda, ponieważ eliminowałoby to wątpliwości związane z implementacją dyrektywy nr 2019/790 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym (DSM). Art. 20 DSM wymaga od państw członkowskich UE zapewnienia twórcom prawa żądania dodatkowego, odpowiedniego i godziwego wynagrodzenia od strony, z którą zawarli umowę o eksploatację praw, lub następców prawnych tej strony. Znaczna część komentatorów uważa, że art. 44 prawa autorskiego stanowi podstawę roszczeń wyłącznie wobec kontrahenta twórcy. Za szerszym kręgiem potencjalnie zobowiązanych do zapłaty, obejmującym także dalszych nabywców autorskich praw majątkowych, opowiedział się w jednym z wyroków Sąd Apelacyjny w Warszawie, stojąc na stanowisku, że ograniczenie podmiotowe w tym zakresie dawałoby „pole do nadużyć, gdyż dalsze zbycie praw pozbawiałoby twórcę roszczenia z art. 44 pr. aut. niezależnie od tego, jak wielkie korzyści odniósłby ostateczny nabywca praw autorskich lub licencjobiorca” (wyrok z dnia 8 lipca 2016 r., sygn. I ACa 1432/15). Dopiero bardziej ugruntowana w tym zakresie praktyka orzecznicza umożliwi realne oszacowanie ryzyka zastosowania klauzuli bestsellerowej w stosunku do podmiotów, które nabyły prawa do opublikowanego utworu od wydawcy, z którym twórca zawarł umowę wydawniczą.

adwokat Agnieszka Malczewska-Poteralska Bukowski i Wspólnicy Kancelaria Prawna

 

Kontakt do autorki: a.malczewska@bukowski-partners.pl

/ekspertka w zakresie prawa własności intelektualnej na rynku wydawniczym, z wieloletnim doświadczeniem w obsłudze prawnej zarówno małych, jak i dużych podmiotów wydawniczych/

www.bukowskipartners.pl